قواعد درس 10

‹‹ الإستثناء››

 

استثناء: عبارت است از خارج كردن كسي يا چيزي از يك حكم كلي.

مهمترين ادوات استثناء عبارتند از : «إلّا غير- سوي-ماخلا- ما عداو..››

مانند: « حضر المعلمون   إلّا     عليّاً››

                      مستثني منه     ادات      مستثني

اقسام   مستثني:

1-   مستثني متصل: (   مستثني ازجنس   مستثني منه است) و إعرابش  غالبامنصوب مي باشدمانند:                 « جاءت النساءُ إلّا فاطمةَ››

2-   مستثني منفصل: (مستثني ازجنس   مستثني منه نيست) و إعرابش  هميشه منصوب مي باشدمانند:« جاء المُسافرونَ إلّا أمتعتَهم››

3- مستثني مفرّغ : (مستثني منه در آن ذكر نشده باشد)مانند:

« ماجاءَ إلّاأبوكَ››

-إعراب مستثني مفرغ متناسب با نقشي است كه در جمله دارد( به عبارت ديگر إعراب مستثني منه محذوف را در بر مي گيرد )

ملاحظه:

*إعراب ‹‹سوي و غير›› همانند إعراب اسمي اشت كه بعداز ‹‹إلّا›› واقع مي شود. مانند:

‹‹ما نَجَحَ غيرُ المُجتهدِ››   ‹‹  نَجَحَ  الطلابُ غيرَ الكسلانِ››

‹‹المنادي››

 منادي:  اسمي است كه پس از حرف ندا واقع مي شود. مانند: يا اللهُ

مهمترين حروف ندا عبارتند از: ‹‹ يا - أيا- هَيا- أي و أ››

أقسام منادي:

1-     مفرد : كه خود شامل

الف- منادي علم: ( إعرابش مبني بر ضمّ محلاً منصوب ) مانند ‹‹ يا عليُّ؛ يا محمدُ››

ب- منادي نكره مقصوده: ( إعرابش مبني بر ضمّ محلاً منصوب ) مانند ‹‹ يارجلُ؛ يا مؤمنُ››

ج-- منادي نكره  غيرمقصوده: ( إعرابش منصوب  ) مانند ‹‹ يارجلاً خُذ بِيَدي››                                                   ( در كتب درسي اشاره اي به آن نشده است)

2-مضاف: (كه  إعرابش منصوب است  ) مانند ‹‹ يا عبدَ اللهِ››             

3- نوع ديگري از منادي وجود دارد كه به آن منادي شبه مضاف مي گويندوآن اسمي است كه به ما بعد خود تعلق دارد. مانند: ‹‹ يا راغباً في العلمِ››  ‹‹ يا جميلاً فعلُهُ››                     

* گاهي در  منادي مضاف به ‹‹ي›› متكلم  ضمير ‹‹ي››  حذف مي شود و حركت ماقبل آن ‹‹كسره ›› مي ماند. مثل: ‹‹يا ربِّ›› در اصل   يا ربِّي  بوده است.

* براي منادي قرار دادن  اسمهاي داراي ‹‹ال›› بعد از ‹‹يا›› از كلمات ‹‹ أيُّها›› براي مذكّر و    ‹‹ أيَّتُُها›› براي  مؤنث    استفاده مي شود كه در اين صورت ‹‹أيُّ يا أيَّةُ›› منادي نكره مقصوده مبني بر ضمّ  محلاً منصوب و ‹‹ها›› حرف تنبيه و اسم داراي ‹‹ال›› اگر جامد باشد ‹‹ عطف بيان ››و اگر مشتق باشد ‹‹ صفت›› است.        

مانند: ‹‹ يا     أيُّها    المؤمنونَ››   ‹‹ يا أيَّتُها   المرأةُ››     

                             صفت و مرفوع                                 عطف بيان و مرفوع

·        در ‹‹ اللهمَّ›› كلمه ‹‹اللهُ›› منادي علم مبني بر ضم محلاً منصوب  و ‹‹مّ›› عوض از حرف ندا است.

 

 

قواعد درس 11

‹‹المضاعف و المهموز››

 مضاعف : فعلي است  كه در اولين صيغه ي ماضي مجرد داراي دو حرف از يك جنس باشد. مانند:‹‹مدَّ››

ادغام فعلهاي مضاعف  به شرح زير مي باشد:

1 فعل ماضي:از صيغه ي 1تا5 ادغام ودر بقيه صيغه ها فك ادغام

2- فعل مضارع:در 12 صيغه ادغام ؛ ولي در صيغه هاي6و12 ( جمع مؤنث) فك ادغام

3- فعل أمر:در  صيغه ي اول هر دو وجه ادغام وفك آن جايز است و در  جمع مؤنث فك ادغام   در بقيه صيغه ها   ادغام مي شود.

 در صيغ مفرد مضارع مجزوم و امر هر دو وجه ادغام وفك آن جايز است  مانند:

‹‹ لَم يَسُرَّ يا لَم يَسُرُر   - مُدَّ يا أُمدُد››

 

مهموز: فعلي است  كه در اولين صيغه ي ماضي آن ‹‹همزه›› وجود داشته باشد. مانند:‹‹ أمرَ- سألَ -قرأَ››

فعل مهموز تقريبا مانند فعل سالم صرف مي شود جز در مواردي كه دو همزه در كنار هم قرار گيرند  كه در اين صورت از سه حالت خارج نيست:

الف- اگر اولي مفتوح  باشد دومي به الف قلب مي شود مانند:‹‹أَأكُلُ= آكُلُ››

ب- - اگر اولي ضمّه داشته  باشد دومي به‹‹و›› قلب مي شودمانند: ‹‹ أُأتِيَ= أُوتِيَ››

ج-- اگر اولي كسره داشته  باشد دومي به‹‹ي›› قلب مي شودمانند: ‹‹ إِءمان = إِيمان››

 

 

قواعد درس 12

‹‹ أساليب جمله››

1-     جمله خبريه: براي رساندن خبر  مورد استفاده قرار مي گيرد و شامل دو  نوع ‹‹ إسميه و فعليه ›› است مانند: ‹‹ جاء الطلابُ››            ‹‹ الطلابُ جاءوا››

2-    جمله إستفهاميه: : براي سؤال كردن از شخص يا چيزي   مورد استفاده قرار مي گيردو غالبا با ادوات إستفهام شروع مي شود مانند: ‹‹ كيفَ حالُكَ؟››              ‹‹  متي تأتي؟››

3-    جمله طلبيه: با فعل طلب ( أمر نهي و...) شروع مي شود مانند: ‹‹ أُطلُب العلمَ و لا تكسل››

4-    جمله  نداء: كه غالبا با ادات ندا همراه است مانند: ‹‹ يا مَن اسمُهُ دواء››

5-    جمله إستغاثه: نوعي ندا است كه بوسيله آن كمك خواسته مي شود.  و اركان آن عبارتند از :  

 حرف ندا‹‹ يا›› + المستغاث يا  ا لمستغاث به  ( كه با ‹‹لام›› مفتوحه مي آيد)+ا لمستغاث لَه( كه با ‹‹لام›› مكسوره مي آيد)مانند: ‹‹ يا لَلمسلمينَ   لِلمظلومينَ››  ( اي مسلمانان به فرياد ستمديدگان برسيد)                                                                                                                                                                        

6-    جمله  نُدبه: نداي انساني است كه دچار مصيبتي شده و مردم را به ياري مي خواند. ندبه با ادات ‹‹ يا - وا ›› مي آيد مانند: ‹‹ وا حُسيناه يا حسرتا››

7-    جمله تعجّب: داراي 4 صيغه است :

الف- ‹‹ ما أفعَلَ›› مانند: ‹‹ ما أجمَلَ  الربيعَ››

                                         صيغه تعجّب     متعجب منه( هميشه منصوب است)

ب- ‹‹   أفعِل بِ›› مانند: ‹‹ أكرِم بِكَ  صديقاً››

ج- ‹‹ يا لَ›› مانند:‹‹ يا لَكَ من صديقٍ!››‹‹ يا لَها من أمٍّ حنونٍ››

د-  ‹‹لِلهُ درُّ›› مانند: ‹‹ لِلهُ درُّكَ عالماً››

                                          

8-    جمله مدح و ذمّ: أفعال مدح( نِعمَ و حَبَّذا)     أفعال ذمّ(بِئسَ ولاَ حبَّذا)

عناصر تشكيل دهنده جمله مدح يا ذم عبارتند از:

-          فعل مدح يا ذم مدح شده يا ذم شده(فاعل) و مخصوص به مدح يا ذم  

مانند: ‹‹ نِعمَ الجارُ     عليٌّ››       ‹‹ بِئسَ الشيمةُ      الكذبُ››

              خبر مقدم      مبتداي مؤخر         خبر مقدم               مبتداي مؤخر

*  فاعل مدح   يا ذم هميشه معرفه است.

* در كلمه ‹‹   حَبَّذا›› ‹‹ذا›› اسم اشاره و فاعل مدح است.

9-    جمله شرط: با يكي از ادوات شرط همراه است مانند: ‹‹ إن نصبر نَظفَر››

10-  جمله إغراء وتحذير: شرحشان  در بحث مفعول به  گذشت ( درس 8)

 

 

 

 

 

 

‹‹  والسلام علي من إتّبع الهدي›› 

***