الفاظ كنايه از آقاي سيفعلي اكبري سرگروه محترم عربي منطقه خواجه
|
الفاظ کنایه در زبان عربی |
تهیه وتنظیم: سیفعلی اکبری ؛ گروه آموزشی عربی متوسطه ی منطقه ی خواجه
کنایه: عبارت ا ست از بیان چیزی مشخص به طور غیر صریح؛و الفاظ آن عبارتند از :
«کَم - کَأیِّن - کَأیٍّ - کَذا– کَیتَ و ذَیتَ »
1- «کذا» : اسم مبهمی است که در باره ی عددی مبهم یا سخنی به کنایه می آید واز «کَ» حرف تشبیه و « ذا» اسم اشاره تشکیل شده است که با هم کلمه ی مبنی محسوب می شوند.
اگر« کذا» بدون عطف تکرار شود، نیز یک کلمه به حساب می آید .گاهی هم تکرار می شود ولی با حرف عطف می آید در این صورت ، « کذا» ی دومی معطوف خواهد بود.
از لحاظ إعراب ، طبعاً با توجّه به نقش آن در جمله خواهد بود، مانند« مررتُ بِکذا» که«کذا» مجرور به حرف جرّ است.
« إشتَرَیتُ کَذا کتاباً »
«کذا» : اسم کنایة مفعول به منصوب محلاً «کتاباً»:تمییز منصوب
2- «کأیِّن»: که به صورت « کَأیٍّ» نیز نوشته می شود واز «کَ» حرف تشبیه و « أیٍّ» ساخته شده است ، اسم کنایه ای است که بر تکثیر و زیادت دلالت می کند و همچون «کَم» خبری مبنی بوده ، ونیاز به تمییز دارد ودر صدر کلام می آید.
«کَأیِّن» نقشهای زیر را می پذیرد:
الف- اگر بعد از آن فعل لازم بیاید، مبتدا است ، مانند: « کَأیِّن مِن رجُلٍ جَلَسَ»
ب- اگر بعد از آن فعل متعدّی بیاید و مفعول داشته باشد،باز هم مبتدا است ، مانند: « کَأیِّن مِن رجُلٍ رَأیتُهُ»
ج- ولی اگر فعل متعدّی بیاید و مفعول نداشته باشد،مفعول به مقدّم است ، مانند: « کَأیِّن مِن رجُلٍ رَأیتُُ»
د- در صورتی که بعد از«کَأیِّن» تمییزآن جار ومجرور بیاید ، مبتدا خواهد بود ، مانند: « کَأیِّن مِن رجُلٍ فی المدرسةِ»که « فی المدرسةِ» شبه جمله وخبر است.
تمییز « کأیِّن» مفرد و مجرور به «مِن»می باشد گرچه گاهی لفظاً و محلاً منصوب است ، خبر آن نباید مفرد ویا جمله ی اسمیه باشد.
3- « کیتَ» و« ذ َیتَ »: از کنایه ی جمله سخن می رانند و همیشه به صورت تکرار به کار می روند، مانند: « قالَ فلانٌ کیتَ کیتَ »
4- « کَم » اسم کنایه عددی است که به دو صورت می آید :
الف –استفهامی (به معنی چند و چقدر؟) ب- خبری ( به معنی چه بسیار!)
« کَم »که در هر دو مورد در صدر کلام می آید ونیاز به تمییز دارد ، مبنی است ولی در موارد زیر متفاوتند:
الف- « کم » استفهامی بر خلاف خبری نیاز به جواب دارد .
ب- بر خلاف « کم » خبری در استفهامی ، جمله به صورت انشائی طلبی می آید؛
ج- تمییز « کم » استفهامی مفرد ومنصوب است ولی خبری مفرد وجمع می آید.
د- تمییز « کم » خبری مجرور به اضافه می گردد ولی استفهامی منصوب می آید مگر زمانی که قبل از آن حرف جر بیاید ، در این صورت مجرور و منصوب می شود گر چه بیشتر منصوب می شود ، مانند: « بِکَم ريالاً؟» و« بِکَم ريالٍ؟»
إعراب «کَم» به شرایط ذیل بستگی دارد:
1- اگر بعد از آن فعل لازم بیاید، مبتدا است ، مانند: « کَم طالباً جَلَسَ ؟»
«کَم» در اینجا مبتدا و مرفوع محلاً ، و«طالباً » تمییز و منصوب است .یا « کَم طالبٍ جَلَسَ ؟» که « طالبٍ» مضاف إلیه و مجرور است.
2- اگر بعد از آن فعل متعدّی بیاید و مفعول داشته باشد،در این صورت نیز مبتدا است ، مانند:
« کَم کتاباً إشتَرَیتَهُ ؟» یا « کَم کتبٍ إشتَرَیتَها!»
3- اگر بعد از آن شبه جمله ( ظرف یا جار ومجرور) بیاید،نیز مبتدا است ، مانند: « کَم کتاباً عندَکََ؟» یا « کَم کتابٍ فی الحقیبةِ!»
4- اگر قبل از فعل متعدّی بیایدکه مفعول نداشته باشد،در این صورت مفعول به مقدّمخواهد بود، مانند: « کَم کتاباً إشتَرَیتَ ؟» یا « کَم کتبٍ إشتَرَیتَ!»
5- اگر تمییز «کَم» از لفظ خود فعل باشد ، در این صورت مفعول مطلق است ، مانند:
« کَم مکافأةً کافأتَ طلّابکَ؟» یا« کَم إکرامٍ أکرمتَُ معلّمی !»
6- اگر تمییز «کَم» ظرف زمان باشد ،جانشین ظرف زمان خواهد بود ، مانند:
« کَم یوماً بقیتَ» که «کم» ( مفعول فیه ظرف زمان بالنیابة و منصوب محلاً ) است.
7- اگر قبل از فعل ناقص بیاید، خبر مقدم آن فعل است ، مانند :
« کَم شخصاً کانَ الحاضرون؟» که «کَم» ( خبر مقدم منصوب محلاً) است.
8- در صورتی که اسم مرفوعی بعد از آن بیاید ، خبر مقدم است، مانند:
« کَم شخصاً طُلّابُکَ؟ » که «کَم» ( خبر مقدم مرفوع محلاً) است.
9- اگر اسمی قبل از آن بیاید ، مجرور به اضافه می شود ، مانند:
« إسمُ کَم طالبٍ سجَّلتَ!» که «کَم» ( مضاف إلیه ومجرورمحلاً) است.
« کَم من فئةٍ قلیلةٍ غَلبَت فئةً کثیرةً »
کَم: اسم کنایه-غیر متصرف نکره –مبنی / مبدا مرفوع محلاً و الجملة إسمیّة
من فئة: تمییز«کم» مجرور بِ«من»
فهرست منابع و مآخذ
1- إبن هشام أنصاری،قطر الندی وبلّ الصدی، چاپ اول، قم ،إنتشارات سید الشهداء ،1409ق
2- بدیع یعقوب، إمیل، موسوعة الصرف والنحو، الطبعة الأولی، بیروت، دارالعلم للملایین 1988،م
3- تقیه، محمد حسن، روش نوین تجزیه وترکیب در زبان عربی ،چاپ سوم، قم ،دانشگاه قم 1383،ش
4- الشرتونی، رشید، مبادی العربیة ،قم، دارالعلم للمطبوعات، 1368ش
5- قربانی، روح اله، آموزش قواعد صرف ونحو، چاپ اول، قم، دارالعلم 1372ش
6- نجفی اسداللهی، أحمد، دروس دار العلوم العربیة، چاپ هفتم ،تهران، انتشارات دانشگاه، 1361ش